Belangrijkste financiële mutaties

Hoog over zien we in de Narap enkele voorname oorzaken die resulteren in financiële afwijkingen.
Op een aantal open-einde-regelingen, waaronder bijstandsuitkeringen (BUIG) en opvang ontheemden Oekraïne, zijn de werkelijke lasten lager dan de baten die we daarvoor van het Rijk ontvangen. Deze rijksmiddelen hoeven we niet terug te betalen aan het Rijk en kunnen daarom vrijvallen in onze begroting. Ook ontvangen we extra rijksmiddelen vanuit de regeling Realisatiestimulans woningbouw die nog niet in de begroting waren geraamd. Daarnaast zien we een stijging van de baten onroerendezaakbelasting als gevolg van areaaluitbreiding bij de niet-woningen.
Tegenover deze meevallers zien we een overschrijding op ons ambtelijk capaciteitsbudget. Gedurende het jaar zijn er nieuwe taken en projecten bijgekomen. Voor de uitvoering daarvan is extra inzet van personeel nodig. Dat is voor een groot deel gefinancierd door inzet van exploitatiebudget en ontvangen subsidies. Er resteert een overschrijding op capaciteit, die hoofdzakelijk wordt verklaard door opvang van ziekte en vacatures. Deze overschrijding is toegerekend aan de diverse programma’s en wordt verder verklaard in de paragraaf Bedrijfsvoering.
De landelijke problematiek van netcongestie en stikstof leidt ook in Zaanstad tot vertraging van enkele grote bouwprojecten. Daardoor ontvangen we minder baten uit leges Omgevingsvergunningen en private reclameopbrengsten. In tegenstelling tot de overige open-einde-regelingen ontstaat bij de Jeugdhulp wel een volumegroei. Dit leidt tot hogere lasten.

De mutaties worden onderstaand verder toegelicht. In de programma's en in de bijlagen treft u een verdere detaillering aan.

Tabel 1.3.1 Grootste posten Najaarsrapportage
(bedragen x € 1 mln.)

Toelichting op hoofdlijnen mutaties Narap 2026

Voordelen

1. Vrijval reserve opvang ontheemden Oekraïne (€ 4,6 mln.)
   Bij de opvang van ontheemden uit Oekraïne zijn de werkelijke lasten lager dan de baten die wij daarvoor van het Rijk hebben ontvangen. In de Narap laten wij daarom een deel van het saldo in de reserve opvang ontheemden Oekraïne vrijvallen.

2. Ontwikkelingen BUIG (€ 4,4 mln.)
   Er is een financieel voordeel in het BUIG-budget. Het Rijk maakt op basis van een objectief verdeelmodel een inschatting van het aantal uitkeringen in Zaanstad. De ontwikkeling van het aantal uitkeringen in Zaanstad is gunstiger dan dit model. Hierdoor houden we geld over.

3. Septembercirculaire Gemeentefonds (€ 2,9 mln.)
   De netto inkomsten uit het Gemeentefonds waren in de septembercirculaire hoger. Dit is hoofdzakelijk het gevolg van prijsontwikkeling en aanpassing van de maatstaven (de zogenaamde hoeveelheidsverschillen). De raad is hierover geïnformeerd via een afzonderlijk raadsinformatiebrief (10711683).

4. Realisatiestimulans woningbouw (€ 2,3 mln.)
   Het Rijk heeft een realisatiestimulans ontwikkeld voor woningbouw. De vergoeding bedraagt € 7.000 per woning. Er blijken 325 woningen te voldoen aan de voornaamste criteria die gelden voor de realisatiestimulans, te weten: 1. woning valt binnen betaalbare segment, 2. classificatie ‘start bouw’ in 2026 en 3. er is geen andere financiële steun ontvangen via één van de in de realisatiestimulans genoemde regelingen. De hogere baten waren nog niet in de begroting geraamd.
   
5. Hogere baten onroerendezaakbelasting niet-woningen (€ 1,9 mln.)
   Als gevolg van areaaluitbreiding van de niet-woningen in Zaanstad worden hogere baten ontvangen uit onroerendezaakbelasting (OZB).

6. Bijstelling Wet maatschappelijke ondersteuning (€ 1,1 mln.)
   Op de Wmo ontstaan lagere lasten, doordat de groei van het aantal cliënten lager is dan dat we vooraf hadden ingeschat. Hierdoor nemen de gemiddelde kosten per (inwoner met een) Wmo-voorziening ook af.

7. Ontwikkelingen Armoede (€ 1,0 mln.)
   Op Armoede ontstaan lagere lasten, onder meer doordat het aantal inwoners dat gebruik maakt van de collectieve ziektekostenverzekering lager is dan geraamd. Ook het aantal verstrekkingen voor bijzondere bijstand is lager dan dat we vooraf hadden ingeschat. Daarnaast ontstaan lagere lasten voor de tijdelijke regeling Alleenverdienersproblematiek, omdat de doelgroep en daarmee de uitvoeringskosten vooralsnog beperkt zijn gebleken.

8. Bijdrage Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst (GGD) (€ 0,6 mln.)
   Op de gemeentelijke bijdrage aan de GGD ontstaat een voordeel. Dit betreft hoofdzakelijk de correctie van het doorgeschoven verkoopresultaat van het pand Vurehout als gevolg van de vertraging van het project ‘Samen Sterker’. Daarnaast ontstaat een voordeel uit terugontvangen BTW op inkopen voor publieke gezondheidstaken.

9. Hogere baten daadkrachtig optreden (€ 0,6 mln.)
   Op de uitvoering van daadkrachtig optreden ontstaan hogere baten. Dit heeft drie incidentele oorzaken:

• Er zijn meer dwangsommen opgelegd (€ 0,3 mln.)
• Er zijn meer overtredingen geconstateerd en beboet bij controles in het kader van de Huisvestingsverordening (€ 0,2 mln.)
• Fietshandhaving (€ 0,1 mln.)

10. Hogere baten (dekking) bedrijfsvoering (€ 0,6 mln.)
    Er worden meer uren weggeschreven naar grondexploitatie- en investeringsprojecten dan waarmee in de begroting rekening was gehouden. Dit leidt tot hogere baten (dekking) voor de bedrijfsvoering.

11. Ontwikkelingen Participatie (€ 0,6 mln.)
    Op Participatie ontstaat per saldo een voordeel. Wij hebben van het Rijk extra (structurele) middelen ontvangen voor passende ondersteuning naar werk voor uitkeringsgerechtigden. Daarnaast zijn tijdelijk extra middelen ontvangen voor de overgang naar de invoering van forfaitaire loonkostensubsidie voor beschut werk. Vanwege benodigde planvorming leidt dit in 2026 nog niet tot extra kosten.

12. Lagere lasten doelgroepenvervoer (€ 0,4 mln.)
    Op het doelgroepenvervoer ontstaan lagere lasten door een dalend gebruik daarvan. Voor leerlingenvervoer komt dit door een striktere toepassing van de verordening leerlingenvervoer. Daarnaast zien we ook een positieve ontwikkeling in de zelfredzaamheid van ouders. Bij aanvullend openbaar vervoer (AOV) zien we een terugloop, voornamelijk doordat medische ritten zijn overgegaan naar daarvoor bestemde voorzieningen, waaronder het ziekenvervoer.

Nadelen

13. Capaciteitskosten ambtelijke organisatie (€ 3,4 mln.)
    Er ontstaat een nadeel op het capaciteitsbudget van de ambtelijke organisatie. Voor een nadere toelichting daarop verwijzen wij u naar de paragraaf Bedrijfsvoering van deze Narap.

14. Meicirculaire Gemeentefonds (€ 2,3 mln.)
    De netto inkomsten uit het Gemeentefonds waren in de meicirculaire per saldo lager. Dit is hoofdzakelijk het gevolg van hogere claims van gemeenten in 2025 bij het BTW-compensatiefonds dan verwacht. Deze afrekening wordt in 2026 alsnog onttrokken aan het Gemeentefonds. De raad is hierover geïnformeerd via een afzonderlijk raadsinformatiebrief (10359801).

15. Lagere baten leges Omgevingswet (€ 1,3 mln.)
    De baten uit leges Omgevingswet vallen lager uit. Dit wordt veroorzaakt door vertraging in de aanvragen van grotere (bouw)projecten als gevolg van de stikstofproblematiek, netcongestie en stijgende bouwkosten. Dat is een landelijk probleem.

16. Volumegroei Jeugdhulp (€ 1,1 mln.)
    Op de Jeugdhulp ontstaan hogere lasten. De stijging wordt veroorzaakt door zowel een toename van het aantal jeugdigen als door hogere gemiddelde kosten per traject dan waarmee in de begroting rekening was gehouden. Ook nemen de gemiddelde kosten toe, doordat vaker intensieve en hoog-specialistische Jeugdhulp wordt ingezet als gevolg van complexere problematiek.

17. Wachtgeld- en pensioenvoorziening (ex-)wethouders (€ 1,0 mln.)
    Als gevolg van geactualiseerde actuariële berekeningen ontstaan hogere lasten voor wachtgeld- en pensioenverplichtingen voor (ex-)wethouders. Dit is nodig om de betreffende voorzieningen daarvoor weer op het vereiste niveau te brengen.

18. Eigen risico, WW en WIA (€ 0,9 mln.)
    Er ontstaan hogere lasten voor WW-, ziektewet- en WIA-uitkeringen door enkele langdurige uitkeringssituaties en een toename van het aantal (verwachte) WIA-aanvragen. Als eigenrisicodrager draagt gemeente Zaanstad deze kosten zelf.

19. Aanloop- en transitiekosten alternatief exploitatiemodel Zaanse Schans (€ 0,5 mln.)
    Bij de uitvoering van het raadsbesluit ‘Toekomstbestendige Zaanse Schans’ worden in 2026 aanloop- en transitiekosten gemaakt. Voor de dekking van deze kosten was een opbrengst uit het duurzaam exploitatiemodel geraamd. Deze opbrengst wordt in 2026 niet gerealiseerd. Daarnaast vallen de exploitatielasten lager uit. Per saldo ontstaat een nadeel.

20. Hogere lasten deelnemersbijdrage Omgevingsdienst (€ 0,5 mln.)
    De deelnemersbijdrage van de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied (NZKG) valt hoger uit dan was begroot. Dit blijkt uit de halfjaarsrapportage die wij van de Omgevingsdienst hebben ontvangen. De rapportage kent op grond van de ervaring uit voorgaande jaren enige mate van onzekerheid. Op grond van een reële inschatting is de nieuwe raming in onze begroting bepaald.

21. Lagere baten private reclameopbrengsten (€ 0,4 mln.)
    De baten uit private reclamecontracten vallen lager uit dan begroot. Door vertraging in de aanbesteding van nieuwe contracten worden de begrote baten niet volledig gerealiseerd.

22. Hogere lasten inzet stadsadvocaat (€ 0,4 mln.)
    Op de inzet voor de stadsadvocaat worden hogere lasten verwacht. De hogere lasten hangen samen met een toegenomen inzet van de stadsadvocaat op bestuursrechtelijke beroepsprocedures binnen met name de opgaven Veiligheid en Verstedelijking. Voor deze structureel hogere lasten is vanaf 2027 extra budget opgenomen in de Begroting 2027-2030.

23. Hogere lasten aanpak ondermijning (€ 0,4 mln.)
    Het betreft hier extra uitgaven voor juridisch advies en overige kosten, die gerelateerd zijn aan de uitvoering van de aanpak van ondermijning.

24. Correctie BTW voorgaande jaren (€ 0,3 mln.)
    Uit fiscale correcties in het kader van het horizontaal toezicht en onderzoek naar de inrichting van het nieuwe financiële systeem blijkt dat over de jaren 2021 tot en met 2025 te veel BTW is teruggevraagd bij de Belastingdienst. De oorzaak is een op onderdelen onjuiste toepassing van het BTW-regime. Zaanstad heeft hiervoor correcties ingediend bij de Belastingdienst.

25. Lagere baten dividend BNG (€ 0,3 mln.)
    De nettowinst van de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG) is over het jaar 2025 lager dan verwacht. Het dividend dat gemeente Zaanstad heeft ontvangen is daarom ook lager.

26. Overige relatief kleine afwijkingen (< € 0,3 mln.)
    Op de diverse programma’s ontstaat een aantal relatief kleine verschillen, die per saldo een nadeel opleveren van € 0,3 mln.

27. Toevoeging Egalisatiereserve conform raadsbesluit Begroting 2027-2030 (€ 10,0 mln.)
    Bij het opstellen van het coalitieakkoord was al rekening gehouden met onderuitputting en hogere opbrengsten in 2026 van in totaal € 10,0 mln. Conform het raadsbesluit van de Begroting 2027-2030 (zaaknummer 10668016) wordt dit bedrag nu toegevoegd aan de Egalisatiereserve.